Jarosław Bury - moje przygody z motylami

MOTYLE DZIENNE (RHOPALOCERA) RZESZOWA

skibicki, www.askibicki.com

Zeszyty Naukowe

Południowo-wschodni Oddział Polskiego Towarzystwa Inżynierii Ekologicznej z siedzibą w Rzeszowie, Polskie Towarzystwo Gleboznawcze, Oddział w Rzeszowie

Tomasz Olbrycht*, Grzegorz Pączka**

*Katedra Agroekologii - Wydział Ekonomii, Uniwersytet Rzeszowski - e-mail: tkolbr@univ.rzeszow.pl

** Zakład Przyrodniczych Podstaw Rolnictwa Wydział Ekonomii, Uniwersytet Rzeszowski e-mail: grzexp@o2.pl

BUTTERFLYS (RHOPALOCERA) OF RZESZOW

There are about 150 species of butterflies in Poland, but their number is constantly reducing. To control the species of Rhopalocera in our country different research has been carried on. It was noticed that there are 55 species of Rhopalocera in Rzeszow. As we noticed there is a necessary to continue butterfly fauna research for quantitative and qualitative control. On this base it will be possible to analyses of environmental pollution also.

 

I. WSTĘP

W Polsce występuje ponad 3000 gatunków motyli Lepidoptera, z czego 150 gatunków to motyle dzienne (Rhopalocera). Wiele z nich uważa się za pospolite i obserwuje na terenie całego kraju [1,3].

Ze względu na powszechną antropopresję, nieustannie zmienia się środowisko naturalne wielu gatunków Rhopalocera, co powoduje zanik jednych, a pojawienie się innych [3]. W związku z tym prowadzi się stały monitoring fauny motyli dziennych w Polsce. Jednak stan rozpoznania struktury jakościowej Rhopalocera w kraju jest różny, zależny od stopnia zaangażowania lepidopterologów, którzy prowadzą swe badania na terenach dla nich atrakcyjnych [1].

Celem przeprowadzonych obserwacji było określenie składu gatunkowego motyli dziennych występujących na terenach zielonych miasta Rzeszowa.

 

II. TEREN I METODY BADAŃ

Obserwacje nad entomofauną motyli dziennych Rzeszowa prowadzono systematycznie od końca lat 80-tych XX wieku. Badane owady odławiano na terenach zielonych takich jak: parki, łąki, pola uprawne i lasy (kwadraty siatki UTM: EA73 i EA74). Zdecydowanie najlepiej rozpoznanym, pod względem składu gatunkowego Rhopalocera, terenem jest dzielnica Rzeszowa - Zalesie. Postacie dorosłe motyli odławiano znormalizowaną siatką entomologiczną (średnica 32 cm.).

Do zatruwania używano octanu etylu, a zebrane owady przenoszono do laboratorium gdzie były rozpinane i etykietowane. Oznaczenia zebranego materiału entomologicznego wykonywano z wykorzystaniem atlasów do oznaczania motyli [2,4,5,6].

Nazwy gatunkowe (polskie i łacińskie) oraz układ systematyczny motyli zamieszczone w tekście przyjęto w oparciu o "Atlas motyli Polski" [2]. Okazy dowodowe znajdują się w kolekcjach autorów.

 

III. WYNIKI BADAŃ

W wyniku przeprowadzonych obserwacji na terenie miasta Rzeszowa stwierdzono występowanie 55 gatunków motyli dziennych. Poniżej przedstawiono skład gatunkowy zebranych motyli wraz z krótkimi informacjami na temat ich rozmieszczenia, preferowanych siedlisk oraz liczebności.

 

Rodzina paziowate - Papilionidae

1. Paź królowej - Papilio machaon L.

Okres lotu motyli: V-VII.

Na terenie Rzeszowa gatunek ten występuje nielicznie jednak jego imagines obserwowane są systematycznie (po kilka lub kilkanaście okazów w każdym roku). Najczęściej spotykany na łąkach, polach oraz w parku w dzielnicy Zalesie. Kilkakrotnie obserwowano również gąsienice pazia królowej żerujące na dzikiej marchwi (Daucus carota L.)

 

Rodzina bielinkowate - Pieridae

2. Niestrzęp głogowiec - Apatoria crataegi (L.)

Okres lotu motyli: V-VII.

Bardzo rzadki. Obserwowany tylko dwa razy (VI/VII 2000) na łące w Zalesiu i Matysówce.

3. Bielinek kapustnik - Pieris brassicae (L.)

Okres lotu motyli: V-IX.

Jeden z najpospolitszych polskich motyli. Obserwowany na terenach zielonych w całym mieście, corocznie, niekiedy w bardzo dużej liczebności.

4. Bielinek rzepnik - Pieris rapae (L.)

Okres lotu motyli: IV-IX.

Pospolity jednak rzadszy od poprzedniego. Najliczniej występuje na łąkach w Zalesiu.

5. Bielinek bytomkowiec - Pieris napi (L.)

Okres lotu motyli: IV-VIII.

Pospolity. Podobnie jak gatunek poprzedni najliczniej obserwowany na polach i łąkach w dzielnicy Zalesie.

6. Bielinek rukiewnik - Pieris diplidice (L.)

Okres lotu motyli: IV-IX.

Na badanym terenie jest to najrzadszy z bielinków. Kilkakrotnie stwierdzony na łąkach w dzielnicy Zalesie.

7. Zorzynek rzeżuchowiec - Anthocharis cardamines (L.)

Okres lotu motyli: IV-VI.

Gatunek pospolity. Najczęściej obserwowany w lesie i parku w Zalesiu oraz w rezerwacie "Lisia Góra". Motyle często widywano na kwiatach śliwy tarniny (Prunus spinosa L.).

8. Szlaczkoń siarecznik - Colias hyale (L.)

Okres lotu motyli: V-X.

Gatunek pospolity. Najliczniej obserwowany na łąkach w dzielnicach: Zalesie, Słocina i Wilkowyja.

9. Szlaczkoń sylwetnik - Colias crocea (Fourc.)

Okres lotu motyli: V-X.

Gatunek rzadki. Stwierdzony tylko raz (1999.09.07) na łące w Zalesiu.

10. Latolistek cytrynek - Gonepteryx rhamni (L.)

Okres lotu motyli: IV - XI.

Bardzo pospolity. Spotykany w całym mieście (nawet w centrum), najliczniej na łąkach oraz w sadach w Zalesiu.

11. Wietek gorczycznik - Leptidea sinapis (L.)

Okres lotu motyli: V-VIII.

Dość rzadki. W sezonie 2000 gatunek występował licznie na łące w pobliżu katedry. Poza tym dwa osobniki odłowiono (2002.V.07 i V.09) na łące w dzielnicy Zalesie.

 

Rodzina modraszkowate - Lycaenidae

12. Pazik brzozowiec - Thecla betulae (L.)

Okres lotu motyli: VII-IX. Rzadki. Kilkakrotnie odławiany na brzegu lasu w Zalesiu.

13. Ogończyk wiązowiec - Nordmannia w-album (Knoch)

Okres lotu motyli: VI-VIII.

Rzadki. Podobnie jak poprzedni gatunek, odławiany w lesie na Zalesiu.

14. Ogończyk śliwowiec - Nordmannia pruni (L.)

Okres lotu motyli: VI-VII.

Rzadki. Kilkakrotnie odławiany na brzegu lasu w Zalesiu.

15. Czerwończyk żarek - Lycaena phlaeas (L.)

Okres lotu motyli: V-IX. Pospolity. Obserwowany corocznie, najczęściej na łąkach w Zalesiu i Słocinie

16. Czerwończyk fioletek - Lycaena helle (Den.&Schiff.)

Okres lotu motyli: V-VIII. Rzadki. Odłowiono dwa osobniki (VII 2000) na łące w Zalesiu.

17. Czerwończyk nieparek - Lycaena dispar (Haw.)

Okres lotu motyli: VI-VII.

Dość częsty. Najliczniej obserwowany na łąkach w dzielnicach Zalesie i Słocina.

18. Czerwończyk dukacik - Lycaena virgaureae (L.)

Okres lotu motyli: V-VIII.

Dość częsty. Najliczniej obserwowany na łąkach w dzielnicach Zalesie i Słocina.

19. Czerwończyk uroczek - Lycaena tityrus (Poda)

Okres lotu motyli: V-VIII.

Dość częsty. Odławiany na skraju lasu w dzielnic Zalesie.

20. Modraszek argiades - Cupido argiades (Pall.)

Okres lotu motyli: V-VIII. Gatunek rzadki. Odłowiono tylko dwa osobniki (1997.VIII.07 i 2002.07.15), na skraju lasu w dzielnicy Zalesie.

21. Modraszek wieszczek - Celastrina argiolus (L.)

Okres lotu motyli: IV-VII.

Gatunek rzadki. Odłowiono tylko dwa osobniki (2002.VII. 04 i VII.15) na skraju lasu w Zalesiu.

22. Modraszek agestis - Aricia agestis (Den.&Schiff.)

Okres lotu motyli: V-VIII.

Gatunek rzadki. Odłowiono jednego osobnika (VII 2000) na skraju lasu w Zalesiu.

23. Modraszek ikar - Polyommatus icarus (Rott.)

Okres lotu motyli: V-IX.

Gatunek pospolity. Obserwowany corocznie na łąkach w dzielnicach, Zalesie, Słocina i Wilkowyja.

24. Modraszek lazurek - Polyommatus thersites (Cent.)

Okres lotu motyli: V-VIII.

Gatunek rzadki. Obserwowany na łąkach i zaroślach w Zalesiu, Matysówce i Słocinie.

25. Modraszek dafnid - Polyommatus daphnis (Den.&Schiff.)

Okres lotu motyli: VII-VIII.

Gatunek rzadki. Zaobserwowano jedynie jednego osobnika (VIII 2003) na śródpolnej drodze w Zalesiu.

 

Rodzina rusałkowate - Nymphalidae

26. Mieniak strużnik - Apatura ilia (Den.&Schiff.)

Okres lotu motyli: VI-VIII.

Gatunek rzadki. Kilkakrotnie odławiany i obserwowany w okolicach rezerwatu "Lisia Góra" oraz nad brzegiem Wisłoka w okolicach hali sportowej na Podpromiu.

27. Rusałka wierzbowiec - Nymphalis polychloros (L.)

Okres lotu motyli: VII-Z-VI.

Gatunek rzadki. Odłowiony zaledwie dwa razy (w sadzie i w parku w dzielnicy Zalesie).

28. Rusałka żałobnik - Nymphalis antiopa (L.)

Okres lotu motyli: VII-Z-VI.

Gatunek rzadki. Spotykany kilkakrotnie na początku lat 90-tych XX w. na skraju lasu w Zalesiu. W sezonach 2000, 2001 obserwowany trzy razy w lesie w Zalesiu.

29. Rusałka pawik - Inachis io (L.)

Okres lotu motyli: VII-Z-VI.

Jeden z najpospolitszych motyli na badanym terenie. Spotykany corocznie, często w bardzo dużej liczbie osobników. Najliczniej w dzielnicach Zalesie i Słocina. Widywany nawet w centrum miasta. Gąsienice tego motyla spotykano wielokrotnie na pokrzywach (Urtica dioica L.).

30. Rusałka admirał - Vanessa atalanta (L.)

Okres lotu motyli: V-X.

Dość częsty. Spotykany w sadach, ogrodach oraz na łąkach, zwłaszcza na terenie dzielnic Zalesie i Słocina.

31. Rusałka osetnik - Vanessa cardui (L.)

Okres lotu motyli: V-IX.

Dość częsty. Na łąkach (zwłaszcza na kwitnących koniczynach) w dzielnicach Zalesie, Słocina i Wilkowyja.

32. Rusałka pokrzywnik - Aglais urticae (L.)

Okres lotu motyli: VI-Z-V.

Gatunek pospolity. Najczęściej obserwowany w okolicach rezerwatu "Lisia Góra" oraz na skraju lasu, w parku i w ogrodach na Zalesiu. Gąsienice tego gatunku spotykano wielokrotnie na pokrzywach (Urtica dioica L.).

33. Rusałka ceik - Polygonia c-album (L.)

Okres lotu motyli: VII-Z-VI.

Rzadszy od poprzedniego. Obserwowany zwłaszcza na skraju lasu w Zalesiu.

34. Rusałka kratkowiec - Araschnia levana (L.)

Okres lotu motyli: V-VIII.

Pospolity. Najliczniej występuje na skraju lasu w Zalesiu oraz w okolicach rezerwatu "Lisia Góra".

35. Dostojka malinowiec - Argynnis paphia (L.)

Okres lotu motyli: VII-VIII.

Rzadki. Kilkakrotnie odławiany i obserwowany w lesie na Zalesiu.

36. Dostojka aglaja - Argynnis aglaja (L.)

Okres lotu motyli: VI-VIII.

Rzadki. Kilkakrotnie odławiany i obserwowany w lesie na Zalesiu.

37. Dostojka adype - Argynnis adippe (Den.&Schiff.)

Okres lotu motyli: VI-VIII

Rzadki. Kilkakrotnie odławiany i obserwowany na skraju lasu w Zalesiu.

38. Dostojka ino - Brenthis ino (Rott.)

Okres lotu motyli: VI-VII.

Rzadki. Odłowiono zaledwie dwa osobniki (łąka w dzielnicy Zalesie i łąka między Katedrą a ogródkami działkowymi).

39. Dostojka latonia - Issoria lathonia (L.)

Okres lotu motyli: IV-IX.

Pospolity. Najliczniej występuje na łąkach (zwłaszcza z kwitnącymi koniczynami) w dzielnicach: Zalesie, Słocina i Wilkowyja.

40. Dostojka selene - Boloria selene (Den.&Schiff.)

Okres lotu motyli: V-IX. Gatunek rzadki. Odławiany kilkakrotnie na łące w Zalesiu.

41. Przeplatka didyma - Melitaea didyma (Esp.)

Okres lotu motyli: VI-VII.

Rzadki. Odłowiono zaledwie jednego osobnika (2000.VI), na łące w Zalesiu.

42. Przeplatka athalia - Melitaea athalia (Rott.)

Okres lotu motyli: VI-VIII.

Gatunek rzadki. Kilkakrotnie odławiany na skraju lasu w Zalesiu.

43. Przeplatka britomartis - Melitaea britomartis Assm.

Okres lotu motyli: VI-VII.

Rzadki. Odłowiono dwa osobniki (2001.VI), na skraju lasu w dzielnicy Zalesie.

 

Rodzina oczennicowate - Satyridae

44. Polowiec szachownica - Melanargia galathea (L.)

Okres lotu motyli: VII-VIII.

Dość częsty. Odławiany i wielokrotnie obserwowany nad łąkami w dzielnicach Zalesie i Wilkowyja.

45. Górówka meduza - Erebia medusa (Den.&Schiff.)

Okres lotu motyli: V-VII.

Gatunek rzadki. Kilkakrotnie odławiany w lesie na Zalesiu.

46. Przestrojnik jurtina - Maniola jurtina (L.)

Okres lotu motyli: VI-IX.

Dość częsty. Najczęściej obserwowany nad łąkami oraz na skraju lasu w Zalesiu.

47. Przestrojnik trawnik - Aphantopus hyperantus (L.)

Okres lotu motyli: VI-VII.

Dość częsty. Najczęściej obserwowany nad łąkami oraz na skraju lasu w Zalesiu.

48. Strzępotek ruczajnik - Coenonympha pamphilus (L.)

Okres lotu motyli: V-IX.

Pospolity. Obserwowany na łąkach w dzielnicach: Zalesie, Słocina i Wilkowyja oraz w okolicach rezerwatu "Lisia Góra".

49. Osadnik egeria - Pararge aegeria (L.)

Okres lotu motyli: V-VIII.

Dość częsty. Obserwowany w lesie na Zalesiu oraz w rezerwacie "Lisia Góra".

50. Osadnik megera - Lasiommata megera (L.)

Okres lotu motyli: V-VIII.

Dość częsty. Najliczniej występuje na łąkach i skraju lasu w Zalesiu.

 

Rodzina powszelatkowate - Hesperiidae

51. Powszelatek brunatek - Erynnis tages (L.)

Okres lotu motyli: V-VIII.

Dość częsty. Najliczniej występuje na nasłonecznionych łąkach, porośniętych komonicą zwyczajną (Lotus corniculatus L.) w dzielnicy Zalesie.

52. Kosternik palemon - Carterocephalus palaemon (Pall.)

Okres lotu motyli: V-VI

Gatunek rzadki. Kilkakrotnie odławiany na skraju lasu w dzielnicy Zalesie.

53. Karłątek ryska - Thymelicus lineola (Ochs.)

Okres lotu motyli: VI-VIII

Pospolity. Obserwowany na łąkach w dzielnicach Zalesie, Słocina i Wilkowyja oraz w okolicach rezerwatu "Lisia Góra".

54. Karłątek leśny - Thymelicus flavus (Brünn.)

Okres lotu motyli: VI-VIII

Gatunek rzadki. Kilkakrotnie odłowiony w lesie na Zalesiu.

55. Karłątek kniejnik - Ochlodes venatus (Brem.&Grey)

Okres lotu motyli: V-VII

Gatunek rzadki. Kilkakrotnie odłowiony w lesie na Zalesiu.

 

V. PODSUMOWANIE

W porównaniu z Bieszczadami czy Beskidem Niskim teren, na którym prowadzono obserwacje charakteryzuje się stosunkowo małą bioróżnorodnością zbiorowisk roślinnych. Jednak fakt stwierdzenia 55 gatunków motyli dziennych pozwala przypuszczać, że jest to jednocześnie obszar słabo zdegradowany i w związku z tym atrakcyjny dla Rhopalocera.

Ze względu na dość dużą różnorodność gatunkową, entomofauna motyli dziennych Rzeszowa może stanowić doskonały materiał do badań dla olimpijczyków [7]. Pamiętać należy jednak o tym, że część występujących na terenie Rzeszowa gatunków zagrożona jest wyginięciem [1,3]. Dlatego dla początkujących lepidopterologów zaleca się prowadzenie obserwacji w oparciu o gatunki pospolite [1,3], których oznaczanie jest łatwe - np. z rodzin bielinkowatych (Pieridae) i rusałkowatych (Nymphalidae).

 

IV. WNIOSKI *

Na terenie miasta Rzeszowa stwierdzono występowanie 55 gatunków motyli dziennych, co stanowi około 37 % krajowej entomofauny Rhopalocera. * Największą liczbę gatunków stwierdzono w dzielnicy Zalesie.

Ta część miasta Rzeszowa charakteryzuje się największą różnorodnością zbiorowisk roślinnych dogodnych dla rozwoju motyli dziennych. * Wśród zaobserwowanych motyli na szczególną uwagę zasługują gatunki rzadkie, a zwłaszcza: Niestrzęp głogowiec - Apatoria crataegi, Szlaczkoń sylwetnik - Colias crocea, Pazik brzozowiec - Thecla betulae, Ogończyk wiązowiec - Nordmannia w-album, Ogończyk śliwowiec - Nordmannia pruni, Czerwończyk fioletek - Lycaena helle, Modraszek argiades - Cupido argiades, Modraszek agestis - Aricia agestis, Modraszek dafnid - Polyommatus daphnis, Przeplatka didyma - Melitaea didyma, Przeplatka athalia - Melitaea athalia, Przeplatka britomartis - Melitaea britomartis

 

VI. LITERATURA

1. Buszko J.: Atlas rozmieszczenia motyli dziennych w Polsce (Lepidoptera: Papilionoidea, Hesperioidea) 1986-1995. Oficyna wydawnicza Turpress. Toruń. 1997.
2. Buszko J., Masłowski J.: Atlas motyli Polski. Część I. Motyle dzienne (Rhopalocera). Warszawa. 1993.
3. Dąbrowski J.S., Krzywicki M.: Ginące i zagrożone gatunki motyli (Lepidoptera) w faunie Polski. Część I. Nadrodziny: Papilionoidea, Hesperioidea, Zygaenoidea. Warszawa - Kraków. 1982.
4. Heintze J.: Motyle Polski. Część I. WSiP Warszawa. 1990.
5. Moucha J., Vančura B.: Atlas motyli. PWRiL Warszawa. 1979.
6. Novak I., Severa F.: Der Kosmos Schmetterlingsführer. Aventinum Praha. 1991.
7. Pączka G.: Wskazówki do badań nad strukturą zgrupowań motyli dziennych Rhopalocera. Zesz. Nauk. Płd.-wsch. oddziału Polskiego Towarzystwa Inżynierii Ekologicznej i Polskiego Towarzystwa Gleboznawczego. Rzeszów. 2003.

Pracę recenzował: prof. dr hab. Kazimierz Wiech, AR Kraków